Terimler ve kısaltmalar

Alacakaranlık

Güneş ufkun altındayken atmosferin hâlâ aydınlandığı dönemdir. Farklı alacakaranlık türleri Güneş merkezinin ufuktan ne kadar aşağıda olduğuyla tanımlanır; gündüz ışığıyla karıştırılmaz.

Astrometri

Gök cisimlerinin konumlarını ve hareketlerini ölçen astronomi alanıdır. Harita konumlarının doğrulanmasıyla doğrudan ilişkilidir.

Diğer adları: konum astronomisi

Astronomik birimAU / AB

Dünya ile Güneş arasındaki uzaklığı anlatmakta kullanılan uzunluk birimidir. Tanımlı değeri tam olarak 149.597.870.700 metredir; anlık Dünya–Güneş uzaklığı bu değere her zaman eşit değildir.

Astronomik Veri Sorgulama DiliADQL

Astronomik katalogları sorgulamak için SQL tabanlı olarak tanımlanan dildir. Astronomiye özgü uzamsal işlemler içerir; her veritabanının doğrudan desteklediği varsayılmaz.

Diğer adları: katalog sorgusu

Atmosfer

Bir gezegeni saran gaz tabakasıdır; Dünya'da gün ışığının saçılmasına katkıda bulunur. Bu uygulamadaki atmosfer katmanı görsel bir gündüz/gece simülasyonudur, ölçülmüş hava koşulu değildir.

Atmosferik kırılma

Işığın atmosferde yön değiştirmesi nedeniyle gökcisminin görünen yüksekliğinin değişmesidir. Standart atmosfer modeli gerçek hava ölçümü değildir; etki ufuk yakınında daha önemlidir.

Diğer adları: kırılma, atmospheric refraction

Ay evresi

Ay’ın Güneş’ten aldığı ışığın Dünya’dan nasıl göründüğünü anlatır. Yeni Ay, ilk dördün, dolunay ve son dördün temel evrelerdir; evre zamanı her konum için aynı andır, ufuk üstünde olup olmaması ise konuma bağlıdır.

Azimut

Bir gök cisminin ufuk düzlemindeki yönünü belirten açıdır. Haritada kullanılan başlangıç yönü ve açı birimiyle birlikte açıklanır.

Diğer adları: yatay yön

Azimutal ızgara

Gözlemciye göre yön ve ufuk yüksekliği çizgileridir. Azimut kuzeyden başlayıp doğuya doğru artar; ufuk yüksekliği matematiksel ufuktan ölçülür.

Derin uzay cismiDSO

Güneş Sistemi dışındaki galaksi, yıldız kümesi ve bulutsu gibi hedefler için kullanılan genel addır. Haritada işaretlenmesi çıplak gözle görülebileceği anlamına gelmez.

Dik açıklıkDec

Gökcisminin göksel ekvatorun kuzeyinde veya güneyinde hangi açıda olduğunu belirten koordinattır. Dereceyle ifade edilir; Dünya enlemiyle aynı veri değildir.

Diğer adları: deklinasyon, declination

Doğuş ve batış

Bir cismin tanımlanan ufuk sınırından yükselerek veya alçalarak geçişidir. Bu çizelge standart atmosfer kırılması ve Güneş/Ay için üst kenarı kullanır; yerel dağ, bina ve hava koşulları hesaba katılmaz.

Dünya Koordinat SistemiWCS

Görüntü piksel koordinatlarını gök koordinatları gibi fiziksel koordinatlarla ilişkilendiren dönüşüm bilgisidir. World Coordinate System ifadesindeki world yalnızca yeryüzü anlamına gelmez.

Diğer adları: piksel gök koordinatı

Efemeris

Gök cisimlerinin belirli zamanlardaki konumlarını ve ilgili bilgileri veren tablo veya hesap verisidir. Kullanılan referans sistemi ve zaman ölçeği önemlidir.

Diğer adları: konum çizelgesi

Ekinoks

Güneş’in görünen yolunun gök ekvatorunu geçtiği andır. Mart ve eylül ekinoksları küresel anlardır; mevsimin adı yarımküreye göre değişir.

Ekvatoral ızgara

Gök ekvatoruna dayanan sağ açıklık ve dik açıklık çizgileridir. Yorungez'da bu katman J2000 referansını kullanır ve gözlem konumu ile ana göre yatay görünüşe dönüştürülür.

Elipsoidal yükseklik

Bir noktanın, Dünya için kullanılan referans elipsoidine göre metre cinsinden yüksekliğidir. Ortalama deniz seviyesine göre yükseklikten farklıdır; dönüşüm için uygun jeoit modeli ve datum gerekir. Yorungez otomatik dönüşüm yapmaz; bilinmeyen değer boş bırakılır.

Diğer adları: elipsoid yüksekliği, GPS yüksekliği, jeoit, datum

Esnek Görüntü Taşıma SistemiFITS

Astronomik görüntü, tablo ve başka bilimsel verileri açıklayıcı başlık bilgileriyle taşıyan dosya biçimidir. Açılımı Flexible Image Transport System'dır.

Diğer adları: astronomik dosya biçimi

Eş Alanlı Küresel HücrelemeHEALPix

Küreyi hiyerarşik ve eş alanlı hücrelere ayıran yöntemdir. Açılımı Hierarchical Equal Area isoLatitude Pixelization'dır; büyük gökyüzü verilerini bölmek ve indekslemek için değerlendirilir.

Diğer adları: küresel hücreleme

Eşgüdümlü Evrensel ZamanUTC

Zaman bilgilerinin ortak bir referansla ifade edilmesinde kullanılan zaman ölçeğidir. Kullanıcının yerel saatiyle aynı kavram değildir; astronomi hesaplarında diğer zaman ölçeklerine dönüşüm gerekebilir.

Diğer adları: evrensel zaman, eşgüdümlü zaman

Gerçek kuzey

Dünya’nın dönüş ekseninin kuzey ucuna, yani coğrafi Kuzey Kutbu’na yönelen doğrultudur. Gökyüzü haritasındaki azimut bu kuzeyden başlar.

Görünür kadir

Bir gökcisminin bize ne kadar parlak göründüğünü anlatan ölçektir. Daha küçük, hatta negatif değerler daha parlak hedefleri belirtir; hava koşullarını veya çıplak gözle seçilebilmeyi tek başına belirlemez.

Diğer adları: kadir, parlaklık

Gözlemci merkezli konum

Gökcisminin konumunu Dünya merkezinden değil, seçili gözlem noktasından hesaplamaktır. Özellikle yakındaki Ay için gözlemci konumu sonucu etkiler.

Diğer adları: toposentrik, topocentric

Greenwich Ortalama ZamanıGMT

Greenwich meridyenine bağlı tarihsel zaman adıdır. Saat dilimi gösteriminde GMT+03:00 gibi bir ofset etiketi olarak da kullanılır. Astronomik hesapta bu etiket UTC anı, UT1 veya TT ölçeklerini birbirinin yerine geçirmez.

Gündönümü

Güneş’in gök ekvatoruna göre en kuzey veya en güney konuma ulaştığı andır. Haziran ve aralık gündönümlerinin yaz/kış karşılığı yarımküreye göre değişir.

Hiyerarşik İlerlemeli TaramalarHiPS

Gökyüzü tarama verilerinin farklı yakınlaştırma düzeylerinde parça parça sunulmasına yönelik çok çözünürlüklü düzendir. Açılımı Hierarchical Progressive Surveys'dir.

Diğer adları: gökyüzü taraması

IANA saat dilimiIANA

Europe/Istanbul gibi bir bölge kimliğidir. O bölgenin tarihe bağlı UTC ofsetini ve yaz/kış saati kurallarını seçer. Sabit GMT ofsetinden farklıdır.

Işık aberasyonu

Gözlemcinin hareketi ile ışığın sonlu hızının birleşmesi nedeniyle gökcisminin görünen yönünde oluşan küçük değişimdir. Yıldızın kendi özdeviniminden farklıdır.

Diğer adları: yıllık aberasyon

Işık kirliliği

Yapay ışığın gece ortamını ve gökyüzünün görünüşünü etkilemesidir. Gözlem koşullarını etkileyebilir; bir gök cisminin geometrik olarak ufkun üzerinde bulunmasından ayrı değerlendirilir.

Diğer adları: gökyüzü parlaklığı

Işık yılı

Işığın boşlukta bir Julian yılda aldığı uzaklıktır. Zaman değil uzaklık birimidir; yaklaşık 9,46 trilyon kilometreye karşılık gelir.

Diğer adları: ışık senesi, ly

J2000.0 referansıJ2000.0

Gök koordinatlarını ve katalog başlangıç anını yorumlamak için kullanılan standart bir referanstır. Bu katalogda başlangıç J2000.0 iken harita seçili ana göre yeniden hesaplanır.

Diğer adları: epoch, çağ

Karşı konum

Bir dış gezegenin Dünya’dan bakıldığında göksel boylam bakımından Güneş’in karşı yönünde bulunmasıdır. Bu tarih tek başına hava koşulunu veya çıplak gözle görülebilirliği belirlemez.

Kavuşum

Gökcisimlerinin tanımlanan göksel doğrultu veya boylamda aynı hizaya gelmesidir. İç gezegenlerde alt ve üst kavuşum ayrılır; gökyüzünde fiziksel olarak birbirlerine dokundukları anlamına gelmez.

Konum doğruluğu

Cihazın bildirdiği konum belirsizliğidir; metre cinsinden saklanır ve ölçüm zamanı ile değerlendirilir. Koordinattaki ondalık basamak sayısı veya haritada nokta seçmek fiziksel ölçüm doğruluğunu garanti etmez.

Küre Üzerinde Hızlı SorgulamaQ3C

PostgreSQL üzerinde gök koordinatları gibi küresel konumlar için hızlı bölge ve eşleştirme sorguları sağlayan uzantıdır. İleri katalog sorgulama ihtiyacı oluştuğunda değerlendirilir.

Diğer adları: koni araması

Küresel Konumlama SistemiGPS

Uydu sinyalleriyle konum belirlemeye yardımcı olan sistemdir. Tarayıcı konum bilgisi GPS yanında cihazın başka konum yöntemlerinden de gelebilir; sağlanan doğruluk ayrıca değerlendirilir.

Diğer adları: cihaz konumu, konumlama

Manyetik kuzey

Pusulanın yerel manyetik alana göre gösterdiği kuzey yönüdür. Coğrafi kuzeyden farkı konuma ve zamana göre değişebilir; bu fark otomatik düzeltilmiş varsayılmaz.

Özdevinim

Bir yıldızın uzak yıldızlara göre gökyüzündeki konumunun yıllar içinde değişmesidir. Katalog konumunu başka bir yıla taşırken hesaba katılır.

Diğer adları: öz hareket, space motion

Paralaks

Bakış noktasının değişmesiyle bir gökcisminin görünen konumunun kaymasıdır. Yakındaki yıldızlarda Dünya’nın yıllık hareketi küçük bir konum değişimi oluşturur.

Diğer adları: ıraklık açısı

PostgreSQL Coğrafi Veri UzantısıPostGIS

Coğrafi verileri saklama, indeksleme ve sorgulama yetenekleri ekler. Yorungez'de ileride Dünya üzerindeki gözlem alanları veya çevresel analizlerde değerlendirilebilir; temel gökyüzü hesabının gereksinimi değildir.

Diğer adları: coğrafi bilgi sistemi, GIS

PostgreSQL Küresel Geometri UzantısıpgSphere

PostgreSQL'e küre üzerindeki geometrik nesneler ve işlemler ekleyen uzantıdır. Göksel koordinat sorguları için değerlendirilebilir; gezegen efemerisi hesaplama motoru değildir.

Diğer adları: küresel geometri

Pusula

Dünya’nın manyetik alanından veya cihazın yön sensörlerinden yön bilgisi sağlayan araçtır. Bildirdiği kuzey, haritadaki coğrafi kuzeyle aynı olmayabilir.

Pusula kalibrasyonu

Yön ölçümündeki sapmayı değerlendirme ve düzeltme işlemidir. Cihazın sensör kalibrasyonu ile haritaya bilinen gerçek yönden hizalama farklıdır; hizalama hata payını sıfırlamaz.

Sağ açıklıkRA

Göksel ekvator boyunca ölçülen konum koordinatıdır; çoğunlukla saat birimiyle ifade edilir. Dünya üzerindeki boylamla karıştırılmaz; kullanılan referans çerçevesi ve tarih belirtilmelidir.

Diğer adları: sağ yükselim, right ascension

Tablo Erişim ProtokolüTAP

Astronomik kataloglar dahil tablo verilerine ve tablo açıklamalarına servis üzerinden erişmek için tanımlanan protokoldür. ADQL sorguları desteklenen erişim biçimlerinden biridir.

Diğer adları: tablo servisi

Takımyıldız

Gökyüzünün adlandırılmış bölgelerinden biridir. Çizgiyle birleştirilen yıldız şekilleri öğrenmeyi kolaylaştıran şemalardır; yıldızlar uzayda birbirine yakın olmak zorunda değildir.

Diğer adları: takım yıldız

Takımyıldız çizimi

Takımyıldızlarla ilişkilendirilen kültürel figürün resmidir. Bir gökcismi fotoğrafı veya IAU bölge sınırı değildir; yıldızların konumuna bağlanarak çizilir.

Temsili arazi

Gözlemcinin ufuk ve yer duygusunu destekleyen görsel manzaradır. Buradaki açık alan gerçek konumun topografyası veya çevresel engel ölçümü değildir; göksel hesapları değiştirmez.

Ufuk yüksekliği

Bir gök cisminin ufka göre yukarıda veya aşağıda bulunduğunu belirten açıdır. Gözlem yerinin deniz seviyesinden yüksekliğiyle farklı bir büyüklüktür.

Diğer adları: yükseklik, irtifa açısı, yukseklik

Uzanım

Bir gökcisminin Dünya’dan bakıldığında Güneş’ten açısal uzaklığıdır. Merkür ve Venüs’ün en büyük uzanımları takvimde hesaplanan olaylardır; görülebilirlik ayrıca konum ve koşullara bağlıdır.

Yay dakikası

Bir derecenin altmışta biridir. Açısal uzaklık ve farkları anlatır; zaman dakikası değildir. Bir yay dakikası da altmış yay saniyesine ayrılır.

Diğer adları: açı dakikası, arcmin

Yerel saat

Aynı UTC anının seçilen bölgenin saat dilimi kurallarıyla gösterimidir. Bölge veya dil değişimi olayın gerçek anını değiştirmez. Yaz/kış saati geçişinde bazı saatler oluşmayabilir veya iki kez oluşabilir.